Niedźwiedź w Puszczy Białowieskiej – historia, zniknięcie i szanse na powrót
Czy niedźwiedź żył w Puszczy Białowieskiej?
Tak. Niedźwiedź brunatny (Ursus arctos) przez setki lat był naturalnym elementem ekosystemu Puszczy Białowieskiej. Jego obecność jest udokumentowana zarówno w źródłach historycznych, jak i w przekazach kulturowych. Przez długi czas był jednym z największych drapieżników zamieszkujących ten obszar.
Niedźwiedź w czasach królewskich
Od końca XIV wieku do III rozbioru Rzeczypospolitej Puszcza Białowieska pełniła funkcję królewskiego rezerwatu łowieckiego. Niedźwiedź należał do grupy animalia superiora – zwierzyny przeznaczonej wyłącznie dla władcy, obok żubra, łosia i jelenia.
Zwierzę to było objęte ścisłą ochroną prawną. Za jego nielegalne zabicie groziły bardzo surowe kary, początkowo nawet kara śmierci, później wysokie grzywny. Co istotne, niedźwiedź nie był postrzegany jako szkodnik ani obiekt planowej eksterminacji. W źródłach pojawia się rzadko i zwykle w neutralnym lub pozytywnym kontekście.
Zmiana podejścia i eksterminacja
Sytuacja niedźwiedzia zmieniła się radykalnie w XIX wieku, gdy Puszcza Białowieska znalazła się pod władzą carskiej Rosji. Wprowadzono wówczas zasady niemieckiej szkoły leśnej i łowieckiej, według których drapieżniki uznawano za zagrożenie dla zwierzyny łownej, zwłaszcza dla żubra.
Rozpoczęła się planowa eksterminacja wszystkich drapieżników. Niedźwiedzie były szczególnie intensywnie tępione, mimo że ich populacja w puszczy była zawsze bardzo nieliczna. W połowie XIX wieku były już skrajnie rzadkie. Podczas carskiego polowania w 1860 roku nie znaleziono w puszczy ani jednego niedźwiedzia – zwierzęta sprowadzono spoza jej granic.
Ostatnie udokumentowane zabicia niedźwiedzi w Puszczy Białowieskiej miały miejsce pod koniec XIX i na początku XX wieku. Istnieje również hipoteza, że ostatnia samica z puszczy dożyła sędziwego wieku w berlińskim zoo.
Reintrodukcja niedźwiedzia w XX wieku
Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości pojawiła się idea przywrócenia niedźwiedzia do Puszczy Białowieskiej. Program reintrodukcji rozpoczęto w 1937 roku pod kierownictwem dyrektora Białowieskiego Parku Narodowego Jana Jerzego Karpińskiego.
Zastosowano dwie metody:
1. wypuszczanie oswojonych niedźwiadków,
2. wychowywanie młodych w warunkach umożliwiających im samodzielne życie w naturze (born to be free).
Pierwsza metoda okazała się niebezpieczna – niedźwiedzie wchodziły w konflikty z ludźmi i były eliminowane. Druga przyniosła sukces. Niedźwiadki Jaś i Małgosia przystosowały się do życia na wolności i prawdopodobnie przetrwały II wojnę światową.
Po wojnie notowano jeszcze kilka niedźwiedzi, najpewniej potomków tej pary. Ostatnie tropy w polskiej części puszczy odnotowano w 1947 roku, a w części białoruskiej w 1950.
Ostatnie obserwacje niedźwiedzi
W 1963 roku potwierdzono tropy pojedynczego niedźwiedzia, który przeszedł z Białorusi na stronę polską, przebywał tu kilka dni i wrócił. Był to ostatni wiarygodnie udokumentowany epizod związany z niedźwiedziem w Puszczy Białowieskiej.
W 2019 roku ponownie pojawiła się nadzieja – zaobserwowano niedźwiedzia, który najprawdopodobniej przywędrował z Puszczy Nalibockiej. Zwierzę przezimowało w puszczy, po czym zniknęło.
Czy niedźwiedź może wrócić do Puszczy Białowieskiej?
Z biologicznego punktu widzenia powrót niedźwiedzia byłby korzystny dla ekosystemu. Gatunek ten odgrywa ważną rolę w regulowaniu struktury troficznej i dynamiki lasu.
Obecnie jednak główną barierą jest infrastruktura graniczna między Polską a Białorusią, która znacząco ogranicza migrację dużych ssaków. Naturalny powrót niedźwiedzia do Puszczy Białowieskiej jest więc dziś mało prawdopodobny.
Historia pokazuje jednak jednoznacznie: niedźwiedź potrafił tu żyć i przetrwać – pod warunkiem, że człowiek mu na to pozwolił.
